November 17th, 2008 by Manny, Director of Web Content and Promotion
A loanword is a word used directly from another language with little or no translation. Such foreign words and phrases are peppered throughout the English language.
Every kind of English writing, from poetry collections and cook books, to newspapers and magazines, contains thousands of words that have been adopted from foreign languages by writers constantly in search of le mot juste.
I asked our resident linguists and translators to name a few of their favorites, and we came up with the following list of top 20 foreign loanwords used by English speakers:
Le Mot Juste[French]
The most appropriate word.
Schadenfreude[German]
The pleasure one takes from someone else’s misfortune.
Modus Operendi[Latin]
Someone’s habits or method of operating (often used by police investigators to describe someone’s criminal profile, or MO)
Hoi Polloi[Greek]
The many, or the masses. Usually used in a derogatory sense to refer to ‘common people’ vs. the ‘upper-crust’ of society.
Faux pas[French]
The violation of a commonly accepted social rule, a blunder like a gaffe.
Poshlust[Russian]
From the Russian word, poshlost, meaning ‘petty, trivial and vulgar’, it was re-branded by Vladimir Nabokov to mean ‘trashy, falsely clever, and falsely beautiful’.
Kitschy[German, or Yiddish]
The quality of being lowbrow, tacky, or in bad taste, usually used in reference to art or decorations.
Bric-a-brac[French]
A miscellaneous collection of small decorative objects, otherwise known as souvenirs, bobbles or trinkets.
Aficionado[Spanish]
An ardent admirer or fan of something.
Doppelgänger[German]
A double, or look-alike person, often with negative connotations since some people believe that seeing your own doppelgänger is an omen of impending death.
L’enfant terrible[French]
A child who says or does really embarrassing things, or, a successful adult whose achievements were executed in an unorthodox way.
Basmati[Hindi]
Something with a pleasant aroma, fragrant. In English, it is usually used along with ‘rice’ to refer to the Indian dish.
Prima donna[Italian]
Literally, ‘first lady’ as in the principal female singer in an opera, but usually used to refer to a spoiled, ill-tempered person.
Mea culpa[Latin]
Literally, ‘my own fault’. Usually used by a person who is admitting guilt for some wrong-doing.
Quid pro quo[Latin]
Literally, ’something for something’. Often used in place of ‘you scratch my back and I’ll scratch yours’ or during negotiations to ask, ‘what’s in it for me?’.
Nouveau riche[French]
Newly rich. Usually used in a derogatory sense to refer to someone who uses newly-earned wealth to purchase kitschy things.
Alter ego[Latin]
An ‘other self’. Used to describe the other personality of a person who leads a double life.
Zeitgeist[German]
The spirit of the times. Used to describe things in the socio-cultural air, like trends or ideas that describe an era.
Samurai[Japanese]
The military class that served the nobility in pre-industrial Japan. Pop-culture has taught English speakers to equate samurai with physically strong, somewhat ascetic, undyingly loyal heroes, though the factual history is more nuanced.
Ménage à trois[French]
A household of three. Usually, an arrangement where three people share a sexual relationship.
Taco[Spanish]
The traditional Mexican dish made from a corn or wheat tortilla filled with just about anything your heart desires and eaten out of hand; Perhaps, the perfect food?
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Greek. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Greek. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
12 Σεπ 2008
Ένας από τους καλύτερους και πιο έμπειρους μεταφραστές της αγγλόφωνης λογοτεχνίας στην Ελλάδα...
ΑΡΗΣ ΜΠΕΡΛΗΣ
Είναι πολύ σκληρή εποχή
Μετέφρασε τη Βιρτζίνια Γουλφ, την Έμιλι Μπροντέ, τον Γκίνσμπεργκ, τον Κόνραντ, τον Τζόις και τον Μπέκετ στα ελληνικά με απαράμιλλο τρόπο. Ένας από τους καλύτερους και πιο έμπειρους μεταφραστές της αγγλόφωνης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, ο Άρης Μπερλής μιλά στη LifO για την τέχνη της μετάφρασης που είναι και μαστορική μαζί.
ΑΠΟ ΤΗ ΓΙΟΥΛΗ ΚΟΥΓΙΑ
Μετάφραση δεν είναι μόνο να κατακτήσεις την τεχνική. H μετάφραση είναι ταυτόχρονα τέχνη, μαστορική - θέλει δουλειά, πολλή δουλειά. Δεν ζωγραφίζεις έναν πίνακα με δυο πινελιές. Aκόμα και μια καλή καρέκλα δεν την φτιάχνεις στο άψε σβήσε. Πόσω μάλλον αν κάνεις λογοτεχνική μετάφραση. Θα έπρεπε λοιπόν να υπάρχουν πολύ αυστηρότεροι όροι εισαγωγής σπουδαστών καθώς και διδασκαλίας. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, κάποιους φοιτητές φιλοσοφίας -πρόσεξε, όμως, με βαθύ, έντονο ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία- που ταυτόχρονα επιθυμούν να μεταφράσουν φιλοσοφικά κείμενα. Με τέτοιους σπουδαστές και με εξειδικευμένους διδάσκοντες, θα μπορούσαμε να έχουμε πραγματικά πολύ θετικά αποτελέσματα. Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί στη λογοτεχνία καθώς και σε άλλους κλάδους.
Στο ΕΚΕΜΕΛ δίδαξα τέσσερα χρόνια, αρκετά για να φτάσω σε αυτά τα συμπεράσματα. Διετέλεσα και για ένα σχεδόν χρόνο διευθυντής. Ήθελα να κάνω αλλαγές, αλλά οι αντικειμενικοί παράγοντες δεν βοηθούσαν. Δεν είχα ανταπόκριση ούτε απ' τους συναδέλφους. Έβλεπα ότι το υπάρχον καθεστώς μέσα σε τέσσερα χρόνια είχε αρχίσει να φθίνει.
Γεννήθηκα στην Πάτρα, το 1944, είμαι 63 ετών. Ήρθα στην Αθήνα, όπου σπούδασα ιατρική - δεν τέλειωσα. Εκείνη την εποχή, ήταν η εποχή του '60, δεν σκεφτόμασταν όπως τώρα, σκεφτόμασταν εντελώς διαφορετικά γιατί οι συνθήκες ήταν άλλες. Ήμασταν πιο ρομαντικοί ή πιο ασφαλείς, δεν αισθανόμασταν αυτή την ανασφάλεια που δικαιολογημένα τα παιδιά αισθάνονται σήμερα. Δεν υπήρχε ανεργία, δεν υπήρχε κορεσμός στα επαγγέλματα, ήμασταν χίπηδες. Δεν είχαμε κινητά, αυτοκίνητα, πώς να στο πω, δεν μας ένοιαζε. Δεν ήσουν τότε παρίας ή φτωχός αν δεν τα είχες αυτά. Ενώ τώρα η κόρη μου δεν μπορεί να μην τα έχει, δεν γίνεται, θα μπει στο περιθώριο. Ήταν άλλες εποχές, όταν εγώ ήμουν έφηβος, μιλάμε για τη δεκαετία των Beatles, του Γκίνσμπεργκ.
Δεν είχα σαφή προσανατολισμό στη λογοτεχνία - παρ' όλο που μετέφραζα ήδη από 13 ετών, γιατί μου άρεσε πολύ, δεν σκεφτόμουν από νωρίς να σπουδάσω λογοτεχνία. Όταν πήγα στην Αγγλία, είχε ωριμάσει η πρόθεσή μου να κάνω λογοτεχνία, μα ούτε εκεί σπούδασα, διότι δεν μου άρεσε το πανεπιστήμιο ως θεσμός. Ήμασταν dropouts τότε, πολλοί. Τώρα δεν υπάρχουν dropouts. Για μας το dropping out of the university ήταν πολιτική πράξη. Δεν μας ικανοποιούσε η θεσμοθετημένη εκπαίδευση. Διαβάζαμε άλλα πράγματα, τα οποία πιστεύαμε ότι είναι πιο απελευθερωτικά, πιο ενδιαφέροντα. Είχαμε πολιτικές απόψεις, ήμασταν αριστεροί.
Δεν έχω τυπικούς τίτλους. Κι αισθάνομαι υπερήφανος γι' αυτό, ότι χωρίς τυπικούς τίτλους είμαι αυτό που είμαι. Φυσικά, δεν θεωρώ τον εαυτό μου παράδειγμα προς μίμηση για τα σύγχρονα παιδιά, διότι έχουν αλλάξει εντελώς οι συνθήκες. Δεν είναι πια η εποχή που ένας αυτοδίδακτος μπορεί να σταθεί και να ευδοκιμήσει. Ενώ εκείνες οι εποχές ευνοούσαν τους αυτοδίδακτους. Τότε ήταν πολύ πιο χαλαρά, πολύ πιο ελεύθερα, η προσωπική ικανότητα μπορούσε να καλλιεργηθεί και να εκτιμηθεί ιδιαίτερα - κι απ' αυτό δεν έχω παράπονο. Αλλά αυτό δεν θα το συνιστούσα πια, ούτε στην κόρη μου ούτε στα νέα παιδιά, τα οποία δεν φταίνε βέβαια, αλλά αλλάξανε όλα τα πράγματα, τα πάντα. Ζούμε σ' εντελώς άλλη εποχή.
Είναι πολύ σκληρή εποχή. Ειδικά για τα παιδιά. Αν σκεφτείς μόνο το τι τραβάνε για να περάσουν στο πανεπιστήμιο. Χάνουν τα εφηβικά τους χρόνια, ιδρώνοντας μες στα φροντιστήρια για να περάσουν σε πανεπιστήμια τα οποία δεν παρέχουν σωστά εφόδια. Ειδικά στις ανθρωπιστικές σπουδές. Και γνωρίζουν πια τα ίδια τα παιδιά ότι τα πτυχία που θα πάρουν θα είναι υποβαθμισμένα σε σχέση με πτυχία του εξωτερικού. Εξού και όλη αυτή η ανησυχία κι όλη αυτή η ανασφάλεια και τα συλλαλητήρια και οι διαμαρτυρίες, όλα προέρχονται -και είναι απολύτως δικαιολογημένα- απ' την ανασφάλεια που έχουν.
Είμαι πολύ απαισιόδοξος για την κατάσταση των πραγμάτων. Αλλά αυτό σιγά σιγά δεν θα είναι πια δική μου ευθύνη, εγώ θ' αποχωρήσω. Όχι, δεν βιάζομαι. Όχι, καθόλου. Είμαι ακόμα ενεργός. Αλλά θα πρέπει οι νέοι να αναλάβουν σιγά σιγά τις ευθύνες τους, δηλαδή τις πολιτικές, εν προκειμένω, ευθύνες. Όχι κομματικές, εννοώ βαθύτατα πολιτικές. Ν' αλλάξουν κάποια πράγματα. Κάποια πράγματα πρέπει ν' αλλάξουν. Το ξέρουμε όλοι ότι πρέπει ν' αλλάξουν. Μόνο που τα παιδιά, επειδή ακριβώς δεν έχουν καθόλου προσωπικό χρόνο να σκεφτούν, ν' αναζητήσουν, έχουν πέσει σ' αυτή την πολιτική αδράνεια.
Επέστρεψα στην Αθήνα με την πτώση της χούντας. Ξεκίνησα με τη μετάφραση των ποιημάτων του Άλλεν Γκίνσμπεργκ, με τον οποίo είχα και αλληλογραφία τότε. Τον συνάντησα αργότερα, όταν ήρθε εδώ, πριν από δέκα χρόνια περίπου. Αυτός με αναζήτησε -διότι δεν είχαμε ποτέ συναντηθεί- και τον γνώρισα γέρο πια και πολύ ευπαθή. Μετά από δυο χρόνια πέθανε, ήταν ήδη άρρωστος. Ήταν μεγάλη επιτυχία αυτό το βιβλίο τότε, πολύ μεγάλη, τεράστια επιτυχία. Έγινε best seller, μέσα σε 2 μήνες εξαντλήθηκαν 3.000 αντίτυπα. Ήταν διψασμένοι οι νέοι - ακριβώς μετά τη χούντα. Eίχαν ακουστά για την ποίηση των beat και για τον Γκίνσμπεργκ κι ήταν πραγματικά διψασμένοι γι' αυτό το άλλο πράγμα, το οποίο δεν γνώριζαν.
Ύστερα έφυγα απ' αυτού του είδους τα βιβλία και τα διαβάσματα, πήγα σε άλλα, εντελώς διαφορετικά. Μετά από μια περίοδο όχι τόσο παραγωγική αλλά άκρως εποικοδομητική, περίοδο μελέτης, με κέρδισε ο μοντερνισμός: Βιρτζίνια Γουλφ, Τζέιμς Τζόις, Γουίλλιαμ Φώκνερ, Φραντς Κάφκα, Σάμιουελ Μπέκετ. Το κίνημα του μοντερνισμού ήταν πολύ σπουδαίο κίνημα στην πεζογραφία. Ήταν μια πολύ μεγάλη επανάσταση στην παγκόσμια λογοτεχνία, κατά την οποία οι παλαιοί τρόποι ξεπεράστηκαν. Έχουμε εδώ μια ρήξη με την παλαιά μυθιστοριογραφία, σε βαθμό που ποτέ πριν δεν είχε ξαναγίνει. Κατά καιρούς σ' όλη την ιστορία της λογοτεχνίας είχαμε κάποιες -ας πούμε- αλλαγές, διαφοροποιήσεις, εξελίξεις. Αλλά εδώ η ρήξη ήταν πολύ έντονη κι είχε σχέση με το νέο αιώνα, τον 20ό αιώνα, είχε σχέση με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και με το μεγάλο πεσιμισμό που επικράτησε, λόγω των καταστροφών και των θανάτων.
Οπωσδήποτε, δεν είναι απαραίτητη η θεωρία για να είναι κανείς καλός μεταφραστής. Τις περισσότερες φορές θα διαπιστώσεις ότι η θεωρία μιλάει για πράγματα τα οποία έχεις συναντήσει και αντιμετωπίσει στη μεταφραστική διαδικασία. Η θεωρία δεν κάνει τον καλό μεταφραστή. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, κάποιες φορές να τον παγιδεύει. Γι' αυτό χρειάζεται να είσαι σ' εγρήγορση, να μην παγιδευτείς στα σχήματα, να έχεις εμπιστοσύνη στις δυνατότητές σου και να δουλεύεις πολύ, αυτό είναι το πιο σημαντικό, η διαρκής άσκηση.
Η θεωρία της μετάφρασης προσπαθεί να βρει τύπους, νόμους, κανόνες τού τι τελείται σ' ένα κείμενο που μεταφέρεται από τη μια γλώσσα στην άλλη κι όχι τού πώς μεταφράζεις. Γιατί κάτι τελείται, ανεξαρτήτως του μεταφραστή. Κι αυτό είναι καθαρά θέμα γλώσσας: πώς και τι παθαίνουν τα κείμενα από τη μια γλώσσα στην άλλη. Και παθαίνουν πολλά πράγματα. Μπαίνουν σ' ένα εντελώς άλλο γραμματικό, φωνολογικό, συντακτικό σύμπαν, σε μιαν άλλη γλώσσα.
Οι γλώσσες δεν συμπίπτουν, έχουν διαφορετικές γραμματικές κατηγορίες. Βέβαια στις ευρωπαϊκές γλώσσες πολλά πράγματα συμπίπτουν, ενώ σε κάποιες άλλες τα συστήματα είναι εντελώς διαφορετικά. Παρ' όλα αυτά, ακόμα και στις συγγενείς γλώσσες υπάρχουν διαφορές. Ακόμα και στα πιο απλά πράγματα μπορεί να συναντήσεις διαφορές. Οι υποδηλώσεις της αγγλικής λέξης «bread» είναι διαφορετικές από αυτές της λέξης «ψωμί».
Το μετάφρασμα είναι σαν πρωτότυπο κείμενο σε μια νέα γλώσσα. Βεβαίως διατηρεί σχέση με το πρωτότυπο, αλλά ταυτόχρονα είναι κείμενο αυτοτελές. Όχι, δεν θα έλεγα τόσο εύκολα ότι ο μεταφραστής είναι δημιουργός όπως ο συγγραφέας, διότι ακολουθεί οδηγίες, δεν κάνει ό,τι θέλει, είναι δεμένος χειροπόδαρα. Ακολουθεί τις οδηγίες που βρίσκονται πίσω απ' τις γραμμές του κειμένου. Το πρωτότυπο κείμενο λειτουργεί σαν κείμενο οδηγιών. Δηλαδή ο τρόπος που είναι γραμμένο σου δίνει οδηγίες, τις οποίες οφείλεις ν' αποκωδικοποιήσεις και ν' ακολουθήσεις -κι αυτό γίνεται αυτόματα- για να φτιάξεις ένα άλλο κείμενο σε μια άλλη γλώσσα. Αυτό φαίνεται καθαρά αν μεταφράσει κανείς έμμετρη ποίηση με ομοιοκαταληξία. Το ίδιο είναι με όλα τα κείμενα, αλλά δεν είναι πάντα φανερό. Στην έμμετρη ποίηση είναι απλώς πολύ πιο φανερό. Αλλά γίνεται το ίδιο με κάθε κείμενο. Δεν είναι συνειδητό τις περισσότερες φορές, κυρίως όταν μεταφράζεις πεζό και μάλιστα πεζό της ρεαλιστικής γραφής, του οποίου οι μεταφορές δεν είναι τόσο έντονες, όπως είναι στην ποίηση.
Όλοι οι συγγραφείς που μετέφρασα μ' έχουν επηρεάσει, αλλά όχι, δεν νομίζω ότι ταυτίζομαι με κάποιον. Πιο πολύ επηρεάστηκα από τις γυναίκες: την Έμιλι Μπροντέ, τη Βιρτζίνια Γουλφ. Αλλά βέβαια και ο Τζόις, ο Μπέκετ, ο Τζόζεφ Κόνραντ. Φυσικά και άλλοι - και Έλληνες: ο Καβάφης, ο Ελύτης, όχι τόσο ο Σεφέρης. Υπάρχουν ορισμένα σύγχρονα έργα τα οποία είναι πολύ αξιόλογα, αλλά δεν θα έλεγα ότι είμαι φανατικός αναγνώστης κάποιου νεότερου συγγραφέα, είμαι ολίγον συντηρητικός. Γιατί, για να επανέλθω σ' αυτό που λέγαμε στην αρχή, πιστεύω ότι η υπόθεση της λογοτεχνίας έχει λήξει, κι όλα πια είναι απλώς μιμήσεις κι ανακυκλώσεις παραδομένου υλικού.
Ναι, σύμφωνοι, όλα έχουν ειπωθεί ευθύς εξαρχής από τον Όμηρο και τους τραγικούς και παρ' όλα αυτά δεν έκλεισε η λογοτεχνία. Αλλά οι μοντερνιστές μίλησαν μ' έναν εντελώς άλλον τρόπο, με άλλη φωνή, χρησιμοποίησαν άλλες μορφές. Και δεν πρέπει να νομίζουμε ότι οι μορφές είναι ανεξάντλητες, δεν είναι - κάποτε εξαντλούνται. Όπως εξαντλούνται και οι πολιτισμικές πηγές γενικότερα και δεν περπατάει άλλο το πράγμα. Σιγά σιγά έχουμε απομιμήσεις, ανακυκλώσεις, ώσπου σταδιακά σταματάει κι αυτό, στερεύουν όλα. Κάτι άλλο μπορεί να βγει. Μπορεί να βγουν κι άλλες μορφές τέχνης. Δεν είμαι προφήτης. Και δεν με αφορά. Είναι θέμα των επερχόμενων γενιών. Αλλά η άποψή μου είναι ότι οι μορφές εξαντλούνται, ήδη έχουν εξαντληθεί. Όπως έγινε και με την κλασική μουσική, έκανε τον κύκλο της. Το ίδιο συμβαίνει σε όλα.
Η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός, εξελίσσεται και διαμορφώνεται. Η μετάφραση παίζει πολύ σημαντικό και μάλιστα πολύ θετικό ρόλο, διότι εισάγει στη γλώσσα άλλα περιεχόμενα, τα οποία λόγω της μετάφρασης ελληνοποιούνται. Λέγοντας ότι εισάγει περιεχόμενα, εννοώ -με την ευρεία έννοια- ότι εισάγει ευαισθησίες, συγκινήσεις, μορφές που η δική μας λογοτεχνία δεν καλλιέργησε. Εμείς δεν είχαμε μοντερνιστές. Όταν λοιπόν μεταφράζεις Γουλφ αναγκάζεσαι να πλουτίσεις την ελληνική γλώσσα με περιεχόμενα, μορφές κι ευαισθησίες που δεν υπήρχαν και τις οποίες αποτυπώνεις πια στη δική σου γλώσσα. Απ' αυτή την πλευρά είναι πολύ σπουδαία η δουλειά της μετάφρασης. Αν έχεις να μεταφράσεις ένα επιστημονικό κείμενο -κι εκεί είναι σπουδαία δουλειά- μεταφράζεις τα περιεχόμενα, το content, ιδέες, σκέψεις, συμπεράσματα. Στη λογοτεχνία είναι πολύ βαθύτερο κι ευρύτερο, γιατί μεταφράζεις και τον τρόπο. Απομιμείσαι στη δική σου γλώσσα τρόπους άλλης ευαισθησίας, οι οποίοι τρόποι δεν υπήρχαν πριν στη γλώσσα σου και τους δημιουργείς κατά κάποιον τρόπο εσύ εξαρχής, τους φτιάχνεις, πλουτίζεις τη γλώσσα.
Η ελληνική γλώσσα δεν τείνει στη φθορά. Αυτά τα λένε διάφοροι πολύ συντηρητικοί κύκλοι, οι οποίοι φοβούνται κάθε εξέλιξη, φοβούνται τη χρήση ξένων λέξεων. Αυτά είναι γλωσσαμυντορικές τάσεις, τις οποίες δεν συμμερίζομαι καθόλου. Μπορεί κι εμένα να μη μ' αρέσει πολλές φορές η διάλεκτος κάποιων νέων, αλλά δεν είναι δική μου δουλειά να κρίνω και να πω ότι η γλώσσα είναι σε έκπτωση, όχι. Το θεωρώ λάθος αυτό και το θεωρεί λάθος κι η επίσημη γλωσσολογία. Μια ζωντανή γλώσσα συνεχώς αλλάζει. Βρίσκεται διαρκώς σ' ένα μεταβατικό στάδιο. Αν ήταν να μιλάμε όλοι σωστά ελληνικά, θα πάγωνε η γλώσσα, θα ήταν νεκρή. Ξέρουν οι νέοι, βγάζουν καταπληκτικές χρήσεις, μερικές βέβαια δεν είναι και τόσο εύστοχες, αλλά οι περισσότερες είναι ωραιότατες - κι αυτές σταδιακά αφομοιώνονται και ενσωματώνονται στην καθομιλουμένη γλώσσα.
Δεν είναι ότι είμαι αισιόδοξος. Η γλώσσα απειλείται πράγματι, αλλά απειλείται από άλλα πράγματα: τηλεόραση, mass media. Ο λόγος έχει υποχωρήσει μπροστά στην εικόνα. Βέβαια, αυτό είναι κάτι που φοβάμαι, αλλά δεν θα μπορούσα να πω ότι οπωσδήποτε αυτό προοιωνίζεται ένα μέλλον όπου ο λόγος, η γλώσσα, δεν θα υπάρχει. Δεν ξέρω τι θα γίνει αύριο. Αλλά φοβάμαι ότι υπάρχουν κίνδυνοι, λόγω αυτού του βομβαρδισμού που υφιστάμεθα από εικόνες, να πέσει η γλώσσα σε κάποιου είδους αχρησία, όχι απόλυτη, σχετική. Έπειτα μην ξεχνάς ότι η εικόνα αποθαρρύνει κατά κάποιον τρόπο τους νέους απ' το να διαβάζουν. Αλλά κι εκεί ακόμα έχω πάλι τις αμφιβολίες μου, γιατί βλέπω ότι βγαίνουν πολλά βιβλία, πάρα πολλά βιβλία. Άρα υπάρχει κάποιο αναγνωστικό κοινό. Παρ' όλο που έχω κάποιους φόβους, δεν είμαι κατηγορηματικός. Δεν ξέρω αν μπορούμε να αισιοδοξούμε ή αν είναι προτιμότερο να παραμείνουμε επιφυλακτικοί. Ας περιμένουμε, ας αφήσουμε το χρόνο να δώσει την ευκαιρία στα πράγματα να κατασταλάξουν κι ας δούμε τότε τι θα βγει.
O Άρης Μπερλής έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, Γκίνσμπεργκ, Γουλφ, Τζόις, Μπροντέ, Γιάκομπσον, Κόνραντ, Πόε, Μπέκετ και Θέσινγκερ. Επίσης έχει δημοσιεύσει τα "5 (+2) Δοκίμια για τον Ελύτη" (Ύψιλον, 1992) και "Κριτικά Δοκίμια" (Ύψιλον, 2001)
Είναι πολύ σκληρή εποχή
Μετέφρασε τη Βιρτζίνια Γουλφ, την Έμιλι Μπροντέ, τον Γκίνσμπεργκ, τον Κόνραντ, τον Τζόις και τον Μπέκετ στα ελληνικά με απαράμιλλο τρόπο. Ένας από τους καλύτερους και πιο έμπειρους μεταφραστές της αγγλόφωνης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, ο Άρης Μπερλής μιλά στη LifO για την τέχνη της μετάφρασης που είναι και μαστορική μαζί.
ΑΠΟ ΤΗ ΓΙΟΥΛΗ ΚΟΥΓΙΑ
Μετάφραση δεν είναι μόνο να κατακτήσεις την τεχνική. H μετάφραση είναι ταυτόχρονα τέχνη, μαστορική - θέλει δουλειά, πολλή δουλειά. Δεν ζωγραφίζεις έναν πίνακα με δυο πινελιές. Aκόμα και μια καλή καρέκλα δεν την φτιάχνεις στο άψε σβήσε. Πόσω μάλλον αν κάνεις λογοτεχνική μετάφραση. Θα έπρεπε λοιπόν να υπάρχουν πολύ αυστηρότεροι όροι εισαγωγής σπουδαστών καθώς και διδασκαλίας. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, κάποιους φοιτητές φιλοσοφίας -πρόσεξε, όμως, με βαθύ, έντονο ενδιαφέρον για τη φιλοσοφία- που ταυτόχρονα επιθυμούν να μεταφράσουν φιλοσοφικά κείμενα. Με τέτοιους σπουδαστές και με εξειδικευμένους διδάσκοντες, θα μπορούσαμε να έχουμε πραγματικά πολύ θετικά αποτελέσματα. Αυτό μπορεί να εφαρμοστεί στη λογοτεχνία καθώς και σε άλλους κλάδους.
Στο ΕΚΕΜΕΛ δίδαξα τέσσερα χρόνια, αρκετά για να φτάσω σε αυτά τα συμπεράσματα. Διετέλεσα και για ένα σχεδόν χρόνο διευθυντής. Ήθελα να κάνω αλλαγές, αλλά οι αντικειμενικοί παράγοντες δεν βοηθούσαν. Δεν είχα ανταπόκριση ούτε απ' τους συναδέλφους. Έβλεπα ότι το υπάρχον καθεστώς μέσα σε τέσσερα χρόνια είχε αρχίσει να φθίνει.
Γεννήθηκα στην Πάτρα, το 1944, είμαι 63 ετών. Ήρθα στην Αθήνα, όπου σπούδασα ιατρική - δεν τέλειωσα. Εκείνη την εποχή, ήταν η εποχή του '60, δεν σκεφτόμασταν όπως τώρα, σκεφτόμασταν εντελώς διαφορετικά γιατί οι συνθήκες ήταν άλλες. Ήμασταν πιο ρομαντικοί ή πιο ασφαλείς, δεν αισθανόμασταν αυτή την ανασφάλεια που δικαιολογημένα τα παιδιά αισθάνονται σήμερα. Δεν υπήρχε ανεργία, δεν υπήρχε κορεσμός στα επαγγέλματα, ήμασταν χίπηδες. Δεν είχαμε κινητά, αυτοκίνητα, πώς να στο πω, δεν μας ένοιαζε. Δεν ήσουν τότε παρίας ή φτωχός αν δεν τα είχες αυτά. Ενώ τώρα η κόρη μου δεν μπορεί να μην τα έχει, δεν γίνεται, θα μπει στο περιθώριο. Ήταν άλλες εποχές, όταν εγώ ήμουν έφηβος, μιλάμε για τη δεκαετία των Beatles, του Γκίνσμπεργκ.
Δεν είχα σαφή προσανατολισμό στη λογοτεχνία - παρ' όλο που μετέφραζα ήδη από 13 ετών, γιατί μου άρεσε πολύ, δεν σκεφτόμουν από νωρίς να σπουδάσω λογοτεχνία. Όταν πήγα στην Αγγλία, είχε ωριμάσει η πρόθεσή μου να κάνω λογοτεχνία, μα ούτε εκεί σπούδασα, διότι δεν μου άρεσε το πανεπιστήμιο ως θεσμός. Ήμασταν dropouts τότε, πολλοί. Τώρα δεν υπάρχουν dropouts. Για μας το dropping out of the university ήταν πολιτική πράξη. Δεν μας ικανοποιούσε η θεσμοθετημένη εκπαίδευση. Διαβάζαμε άλλα πράγματα, τα οποία πιστεύαμε ότι είναι πιο απελευθερωτικά, πιο ενδιαφέροντα. Είχαμε πολιτικές απόψεις, ήμασταν αριστεροί.
Δεν έχω τυπικούς τίτλους. Κι αισθάνομαι υπερήφανος γι' αυτό, ότι χωρίς τυπικούς τίτλους είμαι αυτό που είμαι. Φυσικά, δεν θεωρώ τον εαυτό μου παράδειγμα προς μίμηση για τα σύγχρονα παιδιά, διότι έχουν αλλάξει εντελώς οι συνθήκες. Δεν είναι πια η εποχή που ένας αυτοδίδακτος μπορεί να σταθεί και να ευδοκιμήσει. Ενώ εκείνες οι εποχές ευνοούσαν τους αυτοδίδακτους. Τότε ήταν πολύ πιο χαλαρά, πολύ πιο ελεύθερα, η προσωπική ικανότητα μπορούσε να καλλιεργηθεί και να εκτιμηθεί ιδιαίτερα - κι απ' αυτό δεν έχω παράπονο. Αλλά αυτό δεν θα το συνιστούσα πια, ούτε στην κόρη μου ούτε στα νέα παιδιά, τα οποία δεν φταίνε βέβαια, αλλά αλλάξανε όλα τα πράγματα, τα πάντα. Ζούμε σ' εντελώς άλλη εποχή.
Είναι πολύ σκληρή εποχή. Ειδικά για τα παιδιά. Αν σκεφτείς μόνο το τι τραβάνε για να περάσουν στο πανεπιστήμιο. Χάνουν τα εφηβικά τους χρόνια, ιδρώνοντας μες στα φροντιστήρια για να περάσουν σε πανεπιστήμια τα οποία δεν παρέχουν σωστά εφόδια. Ειδικά στις ανθρωπιστικές σπουδές. Και γνωρίζουν πια τα ίδια τα παιδιά ότι τα πτυχία που θα πάρουν θα είναι υποβαθμισμένα σε σχέση με πτυχία του εξωτερικού. Εξού και όλη αυτή η ανησυχία κι όλη αυτή η ανασφάλεια και τα συλλαλητήρια και οι διαμαρτυρίες, όλα προέρχονται -και είναι απολύτως δικαιολογημένα- απ' την ανασφάλεια που έχουν.
Είμαι πολύ απαισιόδοξος για την κατάσταση των πραγμάτων. Αλλά αυτό σιγά σιγά δεν θα είναι πια δική μου ευθύνη, εγώ θ' αποχωρήσω. Όχι, δεν βιάζομαι. Όχι, καθόλου. Είμαι ακόμα ενεργός. Αλλά θα πρέπει οι νέοι να αναλάβουν σιγά σιγά τις ευθύνες τους, δηλαδή τις πολιτικές, εν προκειμένω, ευθύνες. Όχι κομματικές, εννοώ βαθύτατα πολιτικές. Ν' αλλάξουν κάποια πράγματα. Κάποια πράγματα πρέπει ν' αλλάξουν. Το ξέρουμε όλοι ότι πρέπει ν' αλλάξουν. Μόνο που τα παιδιά, επειδή ακριβώς δεν έχουν καθόλου προσωπικό χρόνο να σκεφτούν, ν' αναζητήσουν, έχουν πέσει σ' αυτή την πολιτική αδράνεια.
Επέστρεψα στην Αθήνα με την πτώση της χούντας. Ξεκίνησα με τη μετάφραση των ποιημάτων του Άλλεν Γκίνσμπεργκ, με τον οποίo είχα και αλληλογραφία τότε. Τον συνάντησα αργότερα, όταν ήρθε εδώ, πριν από δέκα χρόνια περίπου. Αυτός με αναζήτησε -διότι δεν είχαμε ποτέ συναντηθεί- και τον γνώρισα γέρο πια και πολύ ευπαθή. Μετά από δυο χρόνια πέθανε, ήταν ήδη άρρωστος. Ήταν μεγάλη επιτυχία αυτό το βιβλίο τότε, πολύ μεγάλη, τεράστια επιτυχία. Έγινε best seller, μέσα σε 2 μήνες εξαντλήθηκαν 3.000 αντίτυπα. Ήταν διψασμένοι οι νέοι - ακριβώς μετά τη χούντα. Eίχαν ακουστά για την ποίηση των beat και για τον Γκίνσμπεργκ κι ήταν πραγματικά διψασμένοι γι' αυτό το άλλο πράγμα, το οποίο δεν γνώριζαν.
Ύστερα έφυγα απ' αυτού του είδους τα βιβλία και τα διαβάσματα, πήγα σε άλλα, εντελώς διαφορετικά. Μετά από μια περίοδο όχι τόσο παραγωγική αλλά άκρως εποικοδομητική, περίοδο μελέτης, με κέρδισε ο μοντερνισμός: Βιρτζίνια Γουλφ, Τζέιμς Τζόις, Γουίλλιαμ Φώκνερ, Φραντς Κάφκα, Σάμιουελ Μπέκετ. Το κίνημα του μοντερνισμού ήταν πολύ σπουδαίο κίνημα στην πεζογραφία. Ήταν μια πολύ μεγάλη επανάσταση στην παγκόσμια λογοτεχνία, κατά την οποία οι παλαιοί τρόποι ξεπεράστηκαν. Έχουμε εδώ μια ρήξη με την παλαιά μυθιστοριογραφία, σε βαθμό που ποτέ πριν δεν είχε ξαναγίνει. Κατά καιρούς σ' όλη την ιστορία της λογοτεχνίας είχαμε κάποιες -ας πούμε- αλλαγές, διαφοροποιήσεις, εξελίξεις. Αλλά εδώ η ρήξη ήταν πολύ έντονη κι είχε σχέση με το νέο αιώνα, τον 20ό αιώνα, είχε σχέση με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και με το μεγάλο πεσιμισμό που επικράτησε, λόγω των καταστροφών και των θανάτων.
Οπωσδήποτε, δεν είναι απαραίτητη η θεωρία για να είναι κανείς καλός μεταφραστής. Τις περισσότερες φορές θα διαπιστώσεις ότι η θεωρία μιλάει για πράγματα τα οποία έχεις συναντήσει και αντιμετωπίσει στη μεταφραστική διαδικασία. Η θεωρία δεν κάνει τον καλό μεταφραστή. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, κάποιες φορές να τον παγιδεύει. Γι' αυτό χρειάζεται να είσαι σ' εγρήγορση, να μην παγιδευτείς στα σχήματα, να έχεις εμπιστοσύνη στις δυνατότητές σου και να δουλεύεις πολύ, αυτό είναι το πιο σημαντικό, η διαρκής άσκηση.
Η θεωρία της μετάφρασης προσπαθεί να βρει τύπους, νόμους, κανόνες τού τι τελείται σ' ένα κείμενο που μεταφέρεται από τη μια γλώσσα στην άλλη κι όχι τού πώς μεταφράζεις. Γιατί κάτι τελείται, ανεξαρτήτως του μεταφραστή. Κι αυτό είναι καθαρά θέμα γλώσσας: πώς και τι παθαίνουν τα κείμενα από τη μια γλώσσα στην άλλη. Και παθαίνουν πολλά πράγματα. Μπαίνουν σ' ένα εντελώς άλλο γραμματικό, φωνολογικό, συντακτικό σύμπαν, σε μιαν άλλη γλώσσα.
Οι γλώσσες δεν συμπίπτουν, έχουν διαφορετικές γραμματικές κατηγορίες. Βέβαια στις ευρωπαϊκές γλώσσες πολλά πράγματα συμπίπτουν, ενώ σε κάποιες άλλες τα συστήματα είναι εντελώς διαφορετικά. Παρ' όλα αυτά, ακόμα και στις συγγενείς γλώσσες υπάρχουν διαφορές. Ακόμα και στα πιο απλά πράγματα μπορεί να συναντήσεις διαφορές. Οι υποδηλώσεις της αγγλικής λέξης «bread» είναι διαφορετικές από αυτές της λέξης «ψωμί».
Το μετάφρασμα είναι σαν πρωτότυπο κείμενο σε μια νέα γλώσσα. Βεβαίως διατηρεί σχέση με το πρωτότυπο, αλλά ταυτόχρονα είναι κείμενο αυτοτελές. Όχι, δεν θα έλεγα τόσο εύκολα ότι ο μεταφραστής είναι δημιουργός όπως ο συγγραφέας, διότι ακολουθεί οδηγίες, δεν κάνει ό,τι θέλει, είναι δεμένος χειροπόδαρα. Ακολουθεί τις οδηγίες που βρίσκονται πίσω απ' τις γραμμές του κειμένου. Το πρωτότυπο κείμενο λειτουργεί σαν κείμενο οδηγιών. Δηλαδή ο τρόπος που είναι γραμμένο σου δίνει οδηγίες, τις οποίες οφείλεις ν' αποκωδικοποιήσεις και ν' ακολουθήσεις -κι αυτό γίνεται αυτόματα- για να φτιάξεις ένα άλλο κείμενο σε μια άλλη γλώσσα. Αυτό φαίνεται καθαρά αν μεταφράσει κανείς έμμετρη ποίηση με ομοιοκαταληξία. Το ίδιο είναι με όλα τα κείμενα, αλλά δεν είναι πάντα φανερό. Στην έμμετρη ποίηση είναι απλώς πολύ πιο φανερό. Αλλά γίνεται το ίδιο με κάθε κείμενο. Δεν είναι συνειδητό τις περισσότερες φορές, κυρίως όταν μεταφράζεις πεζό και μάλιστα πεζό της ρεαλιστικής γραφής, του οποίου οι μεταφορές δεν είναι τόσο έντονες, όπως είναι στην ποίηση.
Όλοι οι συγγραφείς που μετέφρασα μ' έχουν επηρεάσει, αλλά όχι, δεν νομίζω ότι ταυτίζομαι με κάποιον. Πιο πολύ επηρεάστηκα από τις γυναίκες: την Έμιλι Μπροντέ, τη Βιρτζίνια Γουλφ. Αλλά βέβαια και ο Τζόις, ο Μπέκετ, ο Τζόζεφ Κόνραντ. Φυσικά και άλλοι - και Έλληνες: ο Καβάφης, ο Ελύτης, όχι τόσο ο Σεφέρης. Υπάρχουν ορισμένα σύγχρονα έργα τα οποία είναι πολύ αξιόλογα, αλλά δεν θα έλεγα ότι είμαι φανατικός αναγνώστης κάποιου νεότερου συγγραφέα, είμαι ολίγον συντηρητικός. Γιατί, για να επανέλθω σ' αυτό που λέγαμε στην αρχή, πιστεύω ότι η υπόθεση της λογοτεχνίας έχει λήξει, κι όλα πια είναι απλώς μιμήσεις κι ανακυκλώσεις παραδομένου υλικού.
Ναι, σύμφωνοι, όλα έχουν ειπωθεί ευθύς εξαρχής από τον Όμηρο και τους τραγικούς και παρ' όλα αυτά δεν έκλεισε η λογοτεχνία. Αλλά οι μοντερνιστές μίλησαν μ' έναν εντελώς άλλον τρόπο, με άλλη φωνή, χρησιμοποίησαν άλλες μορφές. Και δεν πρέπει να νομίζουμε ότι οι μορφές είναι ανεξάντλητες, δεν είναι - κάποτε εξαντλούνται. Όπως εξαντλούνται και οι πολιτισμικές πηγές γενικότερα και δεν περπατάει άλλο το πράγμα. Σιγά σιγά έχουμε απομιμήσεις, ανακυκλώσεις, ώσπου σταδιακά σταματάει κι αυτό, στερεύουν όλα. Κάτι άλλο μπορεί να βγει. Μπορεί να βγουν κι άλλες μορφές τέχνης. Δεν είμαι προφήτης. Και δεν με αφορά. Είναι θέμα των επερχόμενων γενιών. Αλλά η άποψή μου είναι ότι οι μορφές εξαντλούνται, ήδη έχουν εξαντληθεί. Όπως έγινε και με την κλασική μουσική, έκανε τον κύκλο της. Το ίδιο συμβαίνει σε όλα.
Η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός, εξελίσσεται και διαμορφώνεται. Η μετάφραση παίζει πολύ σημαντικό και μάλιστα πολύ θετικό ρόλο, διότι εισάγει στη γλώσσα άλλα περιεχόμενα, τα οποία λόγω της μετάφρασης ελληνοποιούνται. Λέγοντας ότι εισάγει περιεχόμενα, εννοώ -με την ευρεία έννοια- ότι εισάγει ευαισθησίες, συγκινήσεις, μορφές που η δική μας λογοτεχνία δεν καλλιέργησε. Εμείς δεν είχαμε μοντερνιστές. Όταν λοιπόν μεταφράζεις Γουλφ αναγκάζεσαι να πλουτίσεις την ελληνική γλώσσα με περιεχόμενα, μορφές κι ευαισθησίες που δεν υπήρχαν και τις οποίες αποτυπώνεις πια στη δική σου γλώσσα. Απ' αυτή την πλευρά είναι πολύ σπουδαία η δουλειά της μετάφρασης. Αν έχεις να μεταφράσεις ένα επιστημονικό κείμενο -κι εκεί είναι σπουδαία δουλειά- μεταφράζεις τα περιεχόμενα, το content, ιδέες, σκέψεις, συμπεράσματα. Στη λογοτεχνία είναι πολύ βαθύτερο κι ευρύτερο, γιατί μεταφράζεις και τον τρόπο. Απομιμείσαι στη δική σου γλώσσα τρόπους άλλης ευαισθησίας, οι οποίοι τρόποι δεν υπήρχαν πριν στη γλώσσα σου και τους δημιουργείς κατά κάποιον τρόπο εσύ εξαρχής, τους φτιάχνεις, πλουτίζεις τη γλώσσα.
Η ελληνική γλώσσα δεν τείνει στη φθορά. Αυτά τα λένε διάφοροι πολύ συντηρητικοί κύκλοι, οι οποίοι φοβούνται κάθε εξέλιξη, φοβούνται τη χρήση ξένων λέξεων. Αυτά είναι γλωσσαμυντορικές τάσεις, τις οποίες δεν συμμερίζομαι καθόλου. Μπορεί κι εμένα να μη μ' αρέσει πολλές φορές η διάλεκτος κάποιων νέων, αλλά δεν είναι δική μου δουλειά να κρίνω και να πω ότι η γλώσσα είναι σε έκπτωση, όχι. Το θεωρώ λάθος αυτό και το θεωρεί λάθος κι η επίσημη γλωσσολογία. Μια ζωντανή γλώσσα συνεχώς αλλάζει. Βρίσκεται διαρκώς σ' ένα μεταβατικό στάδιο. Αν ήταν να μιλάμε όλοι σωστά ελληνικά, θα πάγωνε η γλώσσα, θα ήταν νεκρή. Ξέρουν οι νέοι, βγάζουν καταπληκτικές χρήσεις, μερικές βέβαια δεν είναι και τόσο εύστοχες, αλλά οι περισσότερες είναι ωραιότατες - κι αυτές σταδιακά αφομοιώνονται και ενσωματώνονται στην καθομιλουμένη γλώσσα.
Δεν είναι ότι είμαι αισιόδοξος. Η γλώσσα απειλείται πράγματι, αλλά απειλείται από άλλα πράγματα: τηλεόραση, mass media. Ο λόγος έχει υποχωρήσει μπροστά στην εικόνα. Βέβαια, αυτό είναι κάτι που φοβάμαι, αλλά δεν θα μπορούσα να πω ότι οπωσδήποτε αυτό προοιωνίζεται ένα μέλλον όπου ο λόγος, η γλώσσα, δεν θα υπάρχει. Δεν ξέρω τι θα γίνει αύριο. Αλλά φοβάμαι ότι υπάρχουν κίνδυνοι, λόγω αυτού του βομβαρδισμού που υφιστάμεθα από εικόνες, να πέσει η γλώσσα σε κάποιου είδους αχρησία, όχι απόλυτη, σχετική. Έπειτα μην ξεχνάς ότι η εικόνα αποθαρρύνει κατά κάποιον τρόπο τους νέους απ' το να διαβάζουν. Αλλά κι εκεί ακόμα έχω πάλι τις αμφιβολίες μου, γιατί βλέπω ότι βγαίνουν πολλά βιβλία, πάρα πολλά βιβλία. Άρα υπάρχει κάποιο αναγνωστικό κοινό. Παρ' όλο που έχω κάποιους φόβους, δεν είμαι κατηγορηματικός. Δεν ξέρω αν μπορούμε να αισιοδοξούμε ή αν είναι προτιμότερο να παραμείνουμε επιφυλακτικοί. Ας περιμένουμε, ας αφήσουμε το χρόνο να δώσει την ευκαιρία στα πράγματα να κατασταλάξουν κι ας δούμε τότε τι θα βγει.
O Άρης Μπερλής έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, Γκίνσμπεργκ, Γουλφ, Τζόις, Μπροντέ, Γιάκομπσον, Κόνραντ, Πόε, Μπέκετ και Θέσινγκερ. Επίσης έχει δημοσιεύσει τα "5 (+2) Δοκίμια για τον Ελύτη" (Ύψιλον, 1992) και "Κριτικά Δοκίμια" (Ύψιλον, 2001)
9 Σεπ 2008
(προς αποφυγήν) Μεταφραστικές σαλάτες
(sent by Eleni-once again!)
Ενα βιβλίο για το αρχαίο θέατρο γραμμένο από τον J. R. Green δεν μπορεί παρά να κινεί το ενδιαφέρον: ο συγγραφέας του, καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, καταλέγεται μεταξύ των πλέον ειδικών και θεωρείται από τους καλύτερους γνώστες του αντικειμένου (μεταξύ άλλων έχει επιμεληθεί την αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη έκδοση των θεμελιωδών εργασιών του Τ. Β. L. Webster για το εικονογραφικό αρχαιολογικό υλικό που αναφέρεται στην κωμωδία και έχει συντάξει και σχολιάσει τη διεθνή βιβλιογραφία των ετών 1971-1995 για το αρχαίο θέατρο στο περιοδικό «Lustrum»). Στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι πιθανώς γνωστός από ένα σχετικό αλλά πολύ πιο συνοπτικό βιβλίο, το οποίο προέκυψε από τη συνεργασία του με τον Ε. W. Handley και κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το 1996 με τον τίτλο Εικόνες από το αρχαίο θέατρο (μετάφραση Μ. Μάντζιου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Η ελληνική απόδοση του κειμένου αποτελεί - δυστυχώς - εντυπωσιακό παράδειγμα για τη δυνατότητα της μετάφρασης να αχρηστέψει ένα αξιολογότατο έργο. Προφανώς η μεταφράστρια αλλά και η επιμελήτρια ουδεμία σχέση έχουν προς τον επιστημονικό χώρο της αρχαιογνωσίας. Μόνον έτσι μπορεί να εξηγήσει κανείς ότι σταθερά γίνεται χρήση του όρου «Μεσαία κωμωδία» αντί του καθιερωμένου «Μέση κωμωδία» και του όρου «μιμική» αντί του σωστού «μίμος». Επίσης την άγνοια του γεγονότος ότι ο Pollux δεν είναι άλλος από τον λεξικογράφο του 2ου αιώνα μ.Χ. Πολυδεύκη, ότι ο κωμικός ποιητής ονομάζεται Αλεξις και όχι Αλέξης, ότι το σατυρικό δράμα του Ευριπίδη τιτλοφορείται Κύκλωψ και όχι Κύκλωπες (εδώ παρέσυρε τη μεταφράστρια προφανώς η απόδοση του ψ ως ps στα αγγλικά), και ότι ο ίδιος τραγικός ποιητής, ήκιστα γαστρίμαργος κατά τα φαινόμενα, έγραψε Παλαμήδη και όχι «τις Παλαμίδες»· στην απουσία αρχαιογνωστικής κατάρτισης θα πρέπει να αποδοθεί επίσης η άγνοια γεγονότων, όπως ότι η συλλογή πραγματειών του Πλουτάρχου τιτλοφορείται Ηθικά και όχι «Περί Ηθικής και Αρετής», ότι δεν υπήρχε θέατρο «στους Φλιούς» αλλά στον Φλιούντα, ότι δεν υπάρχει αγγείο «ψύκτρα» παρά μόνον «ψυκτήρ», ότι φυσικά δεν υπάρχει ζωγράφος που να ονομάζεται «Δαρείος» ή, πολύ περισσότερο, «Βαλτιμόρης» και πλείστα άλλα. Σε αρκετές όμως περιπτώσεις τα λάθη φανερώνουν απλώς ασύγγνωστη απαιδευσία. Γιατί πώς αλλιώς να χαρακτηρίσει κανείς την άγνοια του γεγονότος ότι ο Αισχύλος έγραψε Ορέστεια και όχι «Ορεστιάδα» (όπως κατ' επανάληψιν αναφέρεται) ή ότι ο Αριστοφάνης έγραψε τους Σφήκες και όχι «τις Σφίγγες»;
Τα οδυνηρά μεταφραστικά ολισθήματα δεν περιορίζονται ωστόσο στα παραπάνω. Σε πολλές περιπτώσεις το πρωτότυπο όχι μόνο δεν μένει πιστό στη μετάφραση - κατά τη γνωστή διατύπωση του Μπόρχες - αλλά λέει πολύ διαφορετικά πράγματα. Ελάχιστα παραδείγματα: στον Πρόλογό του ο Green αναφέρεται στην εικόνα της «προμετωπίδας» του βιβλίου, αλλά στη μετάφραση η αγγλική λέξη frontispiece αποδίδεται ως «Αέτωμα» (σ. 19)· στη φράση «το θέατρο της Πομπηίας, το πρώτο μόνιμο θέατρο της Ρώμης που κατασκευάστηκε το 55 π.Χ.» (σ. 222) ο πρόδηλος παραλογισμός θα πρέπει να χρεωθεί βεβαίως στη μετάφραση, η οποία αδυνατεί να διακρίνει τον Πομπήιο από την Πομπηία· τα «φωτισμένα χειρόγραφα του Τερέντιου» (σ. 249) θα προκαλέσουν αναμφίβολα αμηχανία ή και ψυχική ταραχή σε κάποιους αναγνώστες, πλην όμως άνευ λόγου, αφού το πρωτότυπο αναφέρεται απλώς σε «εικονογραφημένα» (illuminated) χειρόγραφα· ο Δίας, τέλος, σύμφωνα με το κείμενο του Αρνόβιου (σ. 258) εγκαταλείπει - όπως είναι μάλλον πιο εύλογο - την «οργή» του και όχι, όπως θέλει η μετάφραση, το «στεφάνι» του (οι αντίστοιχες αγγλικές λέξεις τυχαίνει απλώς να μοιάζουν).
Για να ολοκληρωθεί η εικόνα ας προστεθούν στα ανωτέρω οι «απλώς» ατυχείς αποδόσεις (π.χ. «των μωσαϊκών πατωμάτων» [σ. 185] αντί «των ψηφιδωτών δαπέδων» ή η χρήση παντού του όρου «τερακότα» αντί «πήλινος») και ας συνυπολογιστούν επίσης οι λέξεις που - για λόγους ακατανόητους - μένουν αμετάφραστες (π.χ. «τουνίκ», «Λεβάντι», «ονκούς» [sic = όγκος]). Ας προσμετρηθούν, τέλος, τα γλωσσικά αμαρτήματα, οι επίμονες ανορθογραφίες (ακόμη και σε περιπτώσεις μεταγραφών, π.χ. «παπποσηλινός» πάνω από δέκα φορές) και τα αναρίθμητα τυπογραφικά λάθη.
Δίχως αμφιβολία πρόκειται για ακραία περίπτωση μεταφραστικής ανεπάρκειας και εκδοτικής ανευθυνότητας. Στοιχειώδης αίσθηση ευθύνης προς το έργο του συγγραφέα αλλά πρωτίστως προς τους έλληνες αναγνώστες επιβάλλει την απόσυρση του βιβλίου και την εκ νέου κυκλοφορία του ύστερα από γενναία αναθεώρηση.
Ο κ. Σταύρος Τσιτσιρίδης είναι επισκέπτης αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Μία σημαντική μελέτη σε μια εγκληματική μετάφραση. Οπου η «Ορέστεια» γίνεται Ορεστιάδα, οι «Σφήκες» σφίγγες και τα ψηφιδωτά δάπεδα... μωσαϊκά πατώματα
ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΣΙΤΣΙΡΙΔΗΣ
Ενα βιβλίο για το αρχαίο θέατρο γραμμένο από τον J. R. Green δεν μπορεί παρά να κινεί το ενδιαφέρον: ο συγγραφέας του, καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, καταλέγεται μεταξύ των πλέον ειδικών και θεωρείται από τους καλύτερους γνώστες του αντικειμένου (μεταξύ άλλων έχει επιμεληθεί την αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη έκδοση των θεμελιωδών εργασιών του Τ. Β. L. Webster για το εικονογραφικό αρχαιολογικό υλικό που αναφέρεται στην κωμωδία και έχει συντάξει και σχολιάσει τη διεθνή βιβλιογραφία των ετών 1971-1995 για το αρχαίο θέατρο στο περιοδικό «Lustrum»). Στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι πιθανώς γνωστός από ένα σχετικό αλλά πολύ πιο συνοπτικό βιβλίο, το οποίο προέκυψε από τη συνεργασία του με τον Ε. W. Handley και κυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το 1996 με τον τίτλο Εικόνες από το αρχαίο θέατρο (μετάφραση Μ. Μάντζιου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).
Το θέμα του παρόντος βιβλίου, που πρωτοκυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1994, είναι μάλλον πιο περιορισμένο από όσο ο τίτλος του δηλώνει αλλά ίσως γι' αυτό και πιο ενδιαφέρον. Ο συγγραφέας φιλοδοξεί να ερμηνεύσει τις αρχαιολογικές μαρτυρίες για τις θεατρικές παραστάσεις, να εξετάσει τον ρόλο που τα συγκεκριμένα αντικείμενα έπαιζαν στη ζωή των ανθρώπων που τα κατασκεύαζαν και τα αγόραζαν, και να συναγάγει εν τέλει συμπεράσματα για τη σημασία του θεάτρου κατά εποχή και κατά τόπο στην αρχαία κοινωνία. Η μελέτη εστιάζει στις μαρτυρίες των αγγειογραφιών και της πλαστικής μικρής κλίμακας που σχετίζονται με το θέατρο, αλλά τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει ο συγγραφέας είναι συχνά ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα. Ενδεικτικά αναφέρω την παρατήρηση ότι η σημασία των υποκριτών στο θέατρο αυξάνεται μετά το 430 π.Χ. (γεγονός που τεκμαίρεται, κατά τον Green, από την παντελή απουσία απεικονίσεων κωμικών ηθοποιών πριν από το συγκεκριμένο έτος) και το γενικότερο συμπέρασμα ότι το αττικό θέατρο κυριαρχεί σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. Αξιοπρόσεκτες επίσης οι επισημάνσεις του για τον αυξανόμενο ρόλο του θεάτρου αλλά και της λατρείας του Διονύσου στη σφαίρα του ιδιωτικού βίου από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. Το πιο εντυπωσιακό ωστόσο στοιχείο του βιβλίου είναι η πλουσιότατη παράθεση αρχαιολογικού υλικού, ενίοτε άγνωστου - τουλάχιστον στους μη ειδικούς -, καθώς και ο σχολιασμός του. Καθεαυτό το παρατιθέμενο υλικό θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρετο τμήμα μιας εισαγωγής στη «θεατρική αρχαιολογία».
Η ελληνική απόδοση του κειμένου αποτελεί - δυστυχώς - εντυπωσιακό παράδειγμα για τη δυνατότητα της μετάφρασης να αχρηστέψει ένα αξιολογότατο έργο. Προφανώς η μεταφράστρια αλλά και η επιμελήτρια ουδεμία σχέση έχουν προς τον επιστημονικό χώρο της αρχαιογνωσίας. Μόνον έτσι μπορεί να εξηγήσει κανείς ότι σταθερά γίνεται χρήση του όρου «Μεσαία κωμωδία» αντί του καθιερωμένου «Μέση κωμωδία» και του όρου «μιμική» αντί του σωστού «μίμος». Επίσης την άγνοια του γεγονότος ότι ο Pollux δεν είναι άλλος από τον λεξικογράφο του 2ου αιώνα μ.Χ. Πολυδεύκη, ότι ο κωμικός ποιητής ονομάζεται Αλεξις και όχι Αλέξης, ότι το σατυρικό δράμα του Ευριπίδη τιτλοφορείται Κύκλωψ και όχι Κύκλωπες (εδώ παρέσυρε τη μεταφράστρια προφανώς η απόδοση του ψ ως ps στα αγγλικά), και ότι ο ίδιος τραγικός ποιητής, ήκιστα γαστρίμαργος κατά τα φαινόμενα, έγραψε Παλαμήδη και όχι «τις Παλαμίδες»· στην απουσία αρχαιογνωστικής κατάρτισης θα πρέπει να αποδοθεί επίσης η άγνοια γεγονότων, όπως ότι η συλλογή πραγματειών του Πλουτάρχου τιτλοφορείται Ηθικά και όχι «Περί Ηθικής και Αρετής», ότι δεν υπήρχε θέατρο «στους Φλιούς» αλλά στον Φλιούντα, ότι δεν υπάρχει αγγείο «ψύκτρα» παρά μόνον «ψυκτήρ», ότι φυσικά δεν υπάρχει ζωγράφος που να ονομάζεται «Δαρείος» ή, πολύ περισσότερο, «Βαλτιμόρης» και πλείστα άλλα. Σε αρκετές όμως περιπτώσεις τα λάθη φανερώνουν απλώς ασύγγνωστη απαιδευσία. Γιατί πώς αλλιώς να χαρακτηρίσει κανείς την άγνοια του γεγονότος ότι ο Αισχύλος έγραψε Ορέστεια και όχι «Ορεστιάδα» (όπως κατ' επανάληψιν αναφέρεται) ή ότι ο Αριστοφάνης έγραψε τους Σφήκες και όχι «τις Σφίγγες»;
Τα οδυνηρά μεταφραστικά ολισθήματα δεν περιορίζονται ωστόσο στα παραπάνω. Σε πολλές περιπτώσεις το πρωτότυπο όχι μόνο δεν μένει πιστό στη μετάφραση - κατά τη γνωστή διατύπωση του Μπόρχες - αλλά λέει πολύ διαφορετικά πράγματα. Ελάχιστα παραδείγματα: στον Πρόλογό του ο Green αναφέρεται στην εικόνα της «προμετωπίδας» του βιβλίου, αλλά στη μετάφραση η αγγλική λέξη frontispiece αποδίδεται ως «Αέτωμα» (σ. 19)· στη φράση «το θέατρο της Πομπηίας, το πρώτο μόνιμο θέατρο της Ρώμης που κατασκευάστηκε το 55 π.Χ.» (σ. 222) ο πρόδηλος παραλογισμός θα πρέπει να χρεωθεί βεβαίως στη μετάφραση, η οποία αδυνατεί να διακρίνει τον Πομπήιο από την Πομπηία· τα «φωτισμένα χειρόγραφα του Τερέντιου» (σ. 249) θα προκαλέσουν αναμφίβολα αμηχανία ή και ψυχική ταραχή σε κάποιους αναγνώστες, πλην όμως άνευ λόγου, αφού το πρωτότυπο αναφέρεται απλώς σε «εικονογραφημένα» (illuminated) χειρόγραφα· ο Δίας, τέλος, σύμφωνα με το κείμενο του Αρνόβιου (σ. 258) εγκαταλείπει - όπως είναι μάλλον πιο εύλογο - την «οργή» του και όχι, όπως θέλει η μετάφραση, το «στεφάνι» του (οι αντίστοιχες αγγλικές λέξεις τυχαίνει απλώς να μοιάζουν).
Για να ολοκληρωθεί η εικόνα ας προστεθούν στα ανωτέρω οι «απλώς» ατυχείς αποδόσεις (π.χ. «των μωσαϊκών πατωμάτων» [σ. 185] αντί «των ψηφιδωτών δαπέδων» ή η χρήση παντού του όρου «τερακότα» αντί «πήλινος») και ας συνυπολογιστούν επίσης οι λέξεις που - για λόγους ακατανόητους - μένουν αμετάφραστες (π.χ. «τουνίκ», «Λεβάντι», «ονκούς» [sic = όγκος]). Ας προσμετρηθούν, τέλος, τα γλωσσικά αμαρτήματα, οι επίμονες ανορθογραφίες (ακόμη και σε περιπτώσεις μεταγραφών, π.χ. «παπποσηλινός» πάνω από δέκα φορές) και τα αναρίθμητα τυπογραφικά λάθη.
Δίχως αμφιβολία πρόκειται για ακραία περίπτωση μεταφραστικής ανεπάρκειας και εκδοτικής ανευθυνότητας. Στοιχειώδης αίσθηση ευθύνης προς το έργο του συγγραφέα αλλά πρωτίστως προς τους έλληνες αναγνώστες επιβάλλει την απόσυρση του βιβλίου και την εκ νέου κυκλοφορία του ύστερα από γενναία αναθεώρηση.
Ο κ. Σταύρος Τσιτσιρίδης είναι επισκέπτης αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου.
(For the title of the book and the name of the translator visit the site...)
Το ΒΗΜΑ, 24/02/2002 , Σελ.: S26Κωδικός άρθρου: B13500S261ID: 243553
8 Σεπ 2008
Η χειρότερη μετάφραση όλων των εποχών;
by Nikos Sarantakos (link sent by Eleni-thanks!)
Η χειρότερη μετάφραση όλων των εποχών;
Φυσικά, ο τίτλος που απονέμω εδώ είναι προσωρινός, γι' αυτό και το ερωτηματικό· από την πείρα μου, είναι πολύ παρακινδυνευμένο να πεις ότι κάτι είναι το χειρότερο, ιδίως μια μετάφραση. Όποιος αναγνώστης της σελίδας αυτής έχει υπόψη του άλλο έργο που θα μπορούσε με αξιώσεις να διεκδικήσει τον τίτλο, τον θερμοπαρακαλώ να μου το γνωστοποιήσει, επειδή εμείς οι μεταφραστές μπορούμε να διασκεδάσουμε πολύ (αφού βεβαίως έχουμε τραβήξει τα μαλλιά μας και κόψει τις φλέβες μας) με τα αμαρτήματα του συναφιού μας.
Μιλάω για το βιβλίο Μαρτυρία. Τα απομνημονεύματα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς όπως εξιστορούνται και εκδίδονται από τον Σόλομον Βολκώφ, που εκδόθηκε στα ελληνικά από αγγλικό πρωτότυπο από τον καλό εκδ. οίκο Νεφέλη το 1982, σε μετάφραση Εύης Χατζηδήμου. Το είχα τότε διαβάσει, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα στη μετάφραση, και είχα φρίξει. Μετά ήθελα να το ανθολογήσω, διότι τόσα και τέτοια μαργαριτάρια μαζεμένα δεν βρίσκονται εύκολα, αλλά το βιβλίο είχε παραπέσει σε κάποια μετακόμιση. Τύχη αγαθή θέλησε να το ξαναβρώ τυχαία από έναν φίλο. Εννοείται ότι δεν αποδελτίωσα παρά ελάχιστα από τα λάθη, ίσως τα πιο χτυπητά. Πολλά θα μου ξέφυγαν στο επιπόλαιο ξεφύλλισμα που έκανα.
Η μετάφραση λοιπόν είναι, κυριολεκτικά, απερίγραπτα κακή. Έχει μυριάδες λάθη, και μάλιστα λάθη εξώφθαλμα που πολύ εύκολα τα πιάνει κανείς κι ας μην έχει το πρωτότυπο (δεν το έχω δει), διότι στην πλειοψηφία τους είναι λάθη που αφορούν ονόματα ανθρώπων ή πόλεων, τίτλους έργων, καθιερωμένες εκφράσεις. Εδώ δεν βοηθάει και πολύ το λεξικό. Ο μεταφραστής πρέπει να έχει γενική παιδεία, εξοικείωση με το αντικείμενο, να κάνει τον κόπο να ανοίξει εγκυκλοπαίδεια. Θα έμοιαζε αυτονόητο ένα βιβλίο σαν κι αυτό, που αναφέρεται στη ζωή στη Σοβιετική Ένωση και στη μουσική, να ανατεθεί σε μεταφραστή στοιχειωδώς εξοικειωμένο με τα θέματα αυτά. Όπως θα δείτε, προφανώς αυτό δεν έγινε.
α) Λάθη μεταγραφής
Ένας επιπλέον παράγοντας που γέννησε πολλά λάθη (χωρίς να τα δικαιολογεί!) είναι ότι το πρωτότυπο κείμενο ήταν στα αγγλικά. Έτσι, η μεταφράστρια θεώρησε καλό να εξαγγλίσει την προφορά ονομάτων ανθρώπων και τόπων. Παραδείγματα:
Ορντζοκίκιτζ αντί Ορντζονικίτζε (σ. 77)
Γκάουκ αντί Γκωκ (99-100 και αλλού)
Χάιντ αντί Χάυδν (127)
Λουνασάρσκι αντί Λουνατσάρσκι (175)
Φράνζ αντί Φρούνζε (185)
Άρκανγκελσκ αντί Αρχανγκέλσκ (201)
Ντουσάνμπ αντί Ντουσανμπέ (338)
Χάιντμιθ αντί Χίντεμιτ (354)
Γράφω πρώτα το όνομα όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο και μετά το σωστό. Σε παρένθεση ο αριθμός σελίδας.
β) Λάθη σε τυποποιημένες εκφράσεις
Ο υπότιτλός μου είναι μάλλον ανακριβής. Συγκεντρώνω εδώ ορισμένες περιπτώσεις λαθών όπου η γνώση της γλώσσας (αν υποθέσουμε ότι υπάρχει) δεν αρκεί, χρειάζεται και εξοικείωση με το αντικείμενο.
Το ιστορικό "Γράμμα στο Συνέδριο" του Λένιν μεταφράζεται "Γράμμα στο Κονγκρέσο" (σ. 89) λες και ο Βλαδίμηρος απευθύνθηκε στην αμερικάνικη Βουλή! Το Γράμμα στο Συνέδριο ονομάζεται επίσης "Πολιτική διαθήκη" του Λένιν, αλλά αυτό ο αναγνώστης του βιβλίου δεν θα το πληροφορηθεί διότι η μεταφράστρια το βαφτίζει "Πολιτική επιθυμία" (προφανώς μεταφράζοντας το αμερικάνικο Political will).
Ο παλιότερος τίτλος του ΚΚΣΕ ήταν Πανενωσιακό Κομμουνιστικό Κόμμα. Η μεταφράστρια όμως, μεταφράζοντας το αγγλικό All-Union ή κάτι ανάλογο, το βαφτίζει "Κομμουνιστικό Κόμμα όλων των Συνδικάτων" (σ. 255)
Η παιδική οργάνωση της Κομμουνιστικής Νεολαίας λεγόταν Πιονιέροι. Η μεταφράστρια όμως τους θέλει Σκαπανείς (σ. 333).
Ο "μαρξιστικός λενινισμός" είναι βέβαια ο μαρξισμός-λενινισμός.
Και η περίοδος του "στρατιωτικού κομμουνισμού" είναι φυσικά η περίοδος του "πολεμικού κομμουνισμού"
Και καλά ως εδώ, αυτά είναι ας πούμε ειδικώς σοβιετικά και κομμουνιστικά και δεν θα κρεμάσουμε την καλή μεταφράστρια επειδή τα αγνοεί και τα μεταφράζει κατά το δοκούν.
Αγνοεί όμως και τον Εμφύλιο Πόλεμο της Ισπανίας και τον μεταφράζει "Πολιτικό Πόλεμο"; (σ. 334) Και χάθηκε να ανοίξει ένα λεξικό για να δει τι σημαίνει "civil war"?
γ) Λάθη σε τίτλους (έργων κτλ.)
Οι τίτλοι έργων είναι από τις πιο επικίνδυνες μεταφραστικές παγίδες, διότι είναι δύσκολο να ξέρει ο μεταφραστής πώς έχουν αποδοθεί όλοι στα ελληνικά. Και εδώ όμως, μια καλή εγκυκλοπαίδεια βοηθάει πολύ. Στην προκειμένη περίπτωση θα είχε βοηθήσει τη μεταφράστρια να αποδώσει σωστά όλα τα παρακάτω (εκτός από ένα) Έτσι όμως θα είχαμε χάσει μερικά "εκκωφαντικά" μαργαριτάρια -διότι οι "μεταφράσεις" τίτλων είναι πράγματι το Βατερλώ του βιβλίου.
Ας ξεκινήσουμε από τα πταίσματα:
Το μεσημέρι ενός φαύνου (σελ. 130) είναι αυτό που όλοι οι υπόλοιποι γνωρίζουμε σαν Απομεσήμερο ενός φαύνου. Καλά, αυτό είναι απλώς πταίσμα.
Ο Γενικός Επιθεωρητής του Γκόγκολ (σελ. 154), διαβάζουμε, αλλά στα ελληνικά ο τίτλος είναι Ο επιθεωρητής. Κι αυτό όμως πταίσμα είναι.
Αλλά προχωράμε παρακάτω:
Το κλασικό ρώσικο θεατρικό έργο του Γκριμπογιέντωφ (έχει ανεβεί και στην Ελλάδα), "Συμφορά από το πολύ μυαλό", η μεταφράστρια το μασκαρεύει σε "Θρήνος στο πνεύμα" (σελ. 190).
Η μεταφράστρια στη σελ. 157 ανακαλύπτει έργο Εμπιστεύσου τον D.E. Ο αμερικάνικος τίτλος είναι "Trust D.E.", αλλά αυτό είναι μυθιστόρημα του Έρενμπουργκ, και βέβαια η σωστή απόδοσή του είναι "Τραστ Δ.Ε.", μια και μιλάει για τα τραστ, τις κοινοπραξίες επιχειρήσεων, δηλαδή, όχι για κάποιον μυστηριώδη Δ.Ε. που είναι άξιος εμπιστοσύνης!
Και καλά το Δ.Ε. που είναι ένα σχετικά άγνωστο σοβιετικό έργο. Τι να πει όμως κανείς για το τερατώδες "Η κυρία των καμελίων"; (σ. 158) Ο ελληνικός τίτλος βέβαια είναι Η κυρία με τας καμελίας, αλλά και το "καμελίων" είναι εντελώς αχώνευτο. Το γραμματικά σωστό θα ήταν καμελιών.
Η όπερα Γουίλλιαμ Τελ (σ. 220) είναι βεβαίως ο Γουλιέλμος Τέλλος (του Ροσίνι).
Αυτό δεν αφορά τίτλο, αλλά έχει γούστο: Κάποιος σοβιετικός καλλιτέχνης, διαβάζουμε, πήγε στην Αμερική το 1943 όπου στη Νέα Υόρκη εμφανίστηκε μαζί με τον "Μάγιορ Λα Γκουάρντια" (σελ. 191). Φυσικά, εμφανίστηκε μαζί με τον Δήμαρχο (Mayor) Λα Γκουάρντια.
Το περίφημο μουσείο του Λένινγκραντ λέγεται βέβαια Ερμιτάζ, αυτή η ονομασία έχει καθιερωθεί, όχι Ερημητήριο όπως μεταφράζεται (σελ. 183) στο κείμενο, έστω κι αν Ερμιτάζ σημαίνει "ερημητήριο". Αναρωτιέμαι τι θα καταλάβει ο αναγνώστης αν διαβάσει "πήγαμε στο Ερημητήριο να δούμε τα ζωγραφικά έργα". Θα καταλάβει ότι πρόκειται για μουσείο ή θα υποθέσει ότι πρόκειται για την κατοικία κάποιου ερημίτη που γεμίζει με τη ζωγραφική τις ατέλειωτες ώρες της μοναξιάς του;
Και φτάνουμε στα τερατώδη:
Το μυθιστόρημα Πώς δενότανε το ατσάλι ήταν σχετικά γνωστό και στην Ελλάδα τουλάχιστον την εποχή που έγινε η μετάφραση αυτή εδώ. Η μεταφράστρια το αγνοεί και το μεταφράζει (σελ. 159) Πώς ο χάλυβας σκληρύνθηκε!! (Αν είναι ποτέ δυνατόν να υπάρχει τέτοιος τίτλος σε μυθιστόρημα!) Αφήνω που το χαρακτηρίζει "νουβέλα", διότι βέβαια την παρασέρνει το αγγλικό novel. Αλλά novel θα πει μυθιστόρημα, διότι νουβέλα στα ελληνικά είναι ένα πεζό με μέγεθος μικρότερο από μυθιστόρημα και μεγαλύτερο από διήγημα (Πάλι καλά που δεν μετέφραζε από τα γαλλικά η κυρία, να μας το πει ρομάντζο βλέποντας το roman!)
Ίσως το καλύτερο: η γνωστή όπερα Ντάμα Πίκα (σελ. 123), που στα αγγλικά λέγεται Queen of Spades, μεταφράζεται, κρατηθήτε καλά, ... Βασίλισσα των Spades!!!!! Λες και τα Spades είναι κάποιο κράτος (ίσως ένα μικρό νησιωτικό σύμπλεγμα στη Μάγχη, πλάι στο Γκέρνσεϋ).
Η άλλη υποψηφιότητα για το τερατωδέστερο μαργαριτάρι της κατηγορίας αυτής: ο Ήρεμος Ντον, το γνωστό μυθιστόρημα του Σόλοχοφ, ο οποίος επιτέλους έχει πάρει και Νόμπελ και έπρεπε να τον ξέρει η καλή κυρία. Όμως στη σελ. 358, εκτός που τον λέει 'νουβέλα' (διότι, βεβαίως, novel), δίνει τον τίτλο: Ήρεμα ακολουθεί τον Ντον. Πώς στην ευχή της κατέβηκε; Απλό. Ο αγγλικός τίτλος είναι Quiet Flows the Don. Ε, τώρα, Flows και Follows μοιάζουν!
δ) Αγγλισμοί-αμερικανισμοί
Παντού οι νότες στο αμερικάνικο σύστημα. Όπως Σερενάτα στην Α (σελ. 91, έργο του Στραβίνσκι), αντί βεβαίως Σερενάτα σε Λα.
Στη σελ. 114 διαβάζουμε ότι ήταν εύκολο στο Ωδείο να "πάρεις 5 συν (Α συν)" Και καλά το 5+, είναι η ρώσικη βαθμολογική κλίμακα, πρέπει να διατηρηθεί. Η εντός παρενθέσεως αμερικάνικη επεξήγηση που απευθυνόταν στον αμερικάνο αναγνώστη, τόσο ιερή ήταν που έπρεπε να μείνει; Χάθηκε ο κόσμος να γράψει "(άριστα)";
Και βέβαια, το "the MGM movie" στα "ελληνικά" της μεταφράστριας μεταφράζεται: "η MGM ταινία" (λόγω τιμής! σ. 357).
Κάπου (σ. 261) ο συγγραφέας παραθέτει έναν διάλογο στον οποίο χρησιμοποιείται ένα υβριστικό παρατσούκλι για τους εβραίους. Στο αμερικανικό κείμενο, χρησιμοποιείται το kike. Η μεταφράστρια θεωρεί προφανώς ότι πρόκειται για μια φυλή ή ομάδα ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων κι έτσι το αφήνει αμετάφραστο, "Οι kikes πήγαν στην Τασκένδη..." αντί να πει "οι οβριοί", "οι τσιφούτηδες" κάτι τέτοιο.
Η ηρωίδα του Άμλετ, όλοι το ξέρουμε, λέγεται στα ελληνικά Οφηλία. Όλοι; Όχι όλοι. Στη σελ. 167 η μεταφράστρια μας διορθώνει: το "σωστό" είναι Οφήλια.
ε) Άλλα μαργαριτάρια
Το καλύτερο ίσως μαργαριτάρι: ο Σοστακόβιτς λέει ότι όταν συνέθετε κάποια όπερα δούλευε με τους λιμπρετίστες από πρωί-πρωί, όχι με ξενύχτια, γιατί "μας απωθούσε ο τρόπος εργασίας του Μποχεμιάν" (σ. 327). Εμβρόντητος ο αναγνώστης ανακαλύπτει τον ως τώρα άγνωστο, προφανώς αρμενικής καταγωγής, συνθέτη Μποχεμιάν! Όχι βέβαια -απλώς το αγγλικό κείμενο λέει φαντάζομαι κάτι σαν "the Bohemian way of working", παναπεί "ο μποέμικος τρόπος εργασίας"!
Κι αν τα περισσότερα λάθη της μετάφρασης αφορούν τη μεταγραφή ονομάτων, τη μετάφραση τίτλων ή άλλα που μπορεί κανείς να τα βρει ανοίγοντας μιαν εγκυκλοπαίδεια, ας μη νομιστεί ότι η μετάφραση "κατά τα άλλα" είναι καλή. Παραθέτω ένα μόνο παράδειγμα γιατί πρόκειται για λάθος αρκετά διαδεδομένο. Όταν στα αγγλικά κάποιος περιγράφει κάτι που γινόταν κατ' εξακολούθηση στο παρελθόν, χρησιμοποιεί το would. Αυτό το would όμως δεν πρέπει να μεταφράζεται στα ελληνικά με υποθετικό μέλλοντα, αλλά με παρατατικό.
Παράδειγμα από τη σ. 391. "Ο Στάλιν είχε αναμφίβολα την ευθύνη για τα πάντα. Αν διέταζε να γίνει μια ταινία, θα γινόταν. Αν διέταζε να σταματήσει το γύρισμα, θα σταματούσε. ... Αν ο Στάλιν διέταζε μια τελειωμένη ταινία να καταστραφεί, θα καταστρεφόταν." Στα ελληνικά, όλα αυτά τα θα είναι περιττά.
Και ένα ακροτελεύτιο λάθος, στην τελευταία σελίδα του βιβλίου, την 429 (φυσικά έχω παραλείψει εκατοντάδες άλλα), που κι αυτό είναι καθαρά γλωσσικό. Σε μια υποσημείωση, διαβάζουμε ότι ο Χ. και ο Ψ. ήταν "αξιωματούχοι της αστυνομίας, που έφτασαν στον υψηλότερο βαθμό, κάτω απ' τον Νικόλαο Ι." Κάτω; Θα πίστευε κανείς ότι ο Νικόλαος Ι ήταν... αστυνομικός διευθυντής και είχε υπαρχηγούς του τους Χ. και Ψ. Όχι βέβαια, απλώς η καλή κυρία μεταφράζει κατά λέξη το "under Nicholas I". Και βέβαια, αυτό στα ελληνικά, αν δεν θέλεις να πεις "στην εποχή του [τσάρου] Νικολάου του 1ου" θα το πεις "επί τσάρου Νικολάου 1ου", όπως άλλωστε λέμε κι εμείς "διορίστηκε διευθυντής επί Καραμανλή" ή "επί χούντας" και όχι βέβαια "κάτω από τον Καραμανλή"!
Επίλογος; Δεν χρειάζεται. Νομίζω είναι φανερό γιατί προτείνω το βιβλίο αυτό για τον τίτλο της χειρότερης μετάφρασης όλων των εποχών, τόσο κακής που καταντάει αριστουργηματική. Επειδή όμως, ξαναλέω, τίποτα δεν αποκλείει να παρουσιαστεί κάποιο ακόμα χειρότερο δείγμα, ας κρατήσουμε κάποια επιφύλαξη.
Η χειρότερη μετάφραση όλων των εποχών;
Φυσικά, ο τίτλος που απονέμω εδώ είναι προσωρινός, γι' αυτό και το ερωτηματικό· από την πείρα μου, είναι πολύ παρακινδυνευμένο να πεις ότι κάτι είναι το χειρότερο, ιδίως μια μετάφραση. Όποιος αναγνώστης της σελίδας αυτής έχει υπόψη του άλλο έργο που θα μπορούσε με αξιώσεις να διεκδικήσει τον τίτλο, τον θερμοπαρακαλώ να μου το γνωστοποιήσει, επειδή εμείς οι μεταφραστές μπορούμε να διασκεδάσουμε πολύ (αφού βεβαίως έχουμε τραβήξει τα μαλλιά μας και κόψει τις φλέβες μας) με τα αμαρτήματα του συναφιού μας.
Μιλάω για το βιβλίο Μαρτυρία. Τα απομνημονεύματα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς όπως εξιστορούνται και εκδίδονται από τον Σόλομον Βολκώφ, που εκδόθηκε στα ελληνικά από αγγλικό πρωτότυπο από τον καλό εκδ. οίκο Νεφέλη το 1982, σε μετάφραση Εύης Χατζηδήμου. Το είχα τότε διαβάσει, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα στη μετάφραση, και είχα φρίξει. Μετά ήθελα να το ανθολογήσω, διότι τόσα και τέτοια μαργαριτάρια μαζεμένα δεν βρίσκονται εύκολα, αλλά το βιβλίο είχε παραπέσει σε κάποια μετακόμιση. Τύχη αγαθή θέλησε να το ξαναβρώ τυχαία από έναν φίλο. Εννοείται ότι δεν αποδελτίωσα παρά ελάχιστα από τα λάθη, ίσως τα πιο χτυπητά. Πολλά θα μου ξέφυγαν στο επιπόλαιο ξεφύλλισμα που έκανα.
Η μετάφραση λοιπόν είναι, κυριολεκτικά, απερίγραπτα κακή. Έχει μυριάδες λάθη, και μάλιστα λάθη εξώφθαλμα που πολύ εύκολα τα πιάνει κανείς κι ας μην έχει το πρωτότυπο (δεν το έχω δει), διότι στην πλειοψηφία τους είναι λάθη που αφορούν ονόματα ανθρώπων ή πόλεων, τίτλους έργων, καθιερωμένες εκφράσεις. Εδώ δεν βοηθάει και πολύ το λεξικό. Ο μεταφραστής πρέπει να έχει γενική παιδεία, εξοικείωση με το αντικείμενο, να κάνει τον κόπο να ανοίξει εγκυκλοπαίδεια. Θα έμοιαζε αυτονόητο ένα βιβλίο σαν κι αυτό, που αναφέρεται στη ζωή στη Σοβιετική Ένωση και στη μουσική, να ανατεθεί σε μεταφραστή στοιχειωδώς εξοικειωμένο με τα θέματα αυτά. Όπως θα δείτε, προφανώς αυτό δεν έγινε.
α) Λάθη μεταγραφής
Ένας επιπλέον παράγοντας που γέννησε πολλά λάθη (χωρίς να τα δικαιολογεί!) είναι ότι το πρωτότυπο κείμενο ήταν στα αγγλικά. Έτσι, η μεταφράστρια θεώρησε καλό να εξαγγλίσει την προφορά ονομάτων ανθρώπων και τόπων. Παραδείγματα:
Ορντζοκίκιτζ αντί Ορντζονικίτζε (σ. 77)
Γκάουκ αντί Γκωκ (99-100 και αλλού)
Χάιντ αντί Χάυδν (127)
Λουνασάρσκι αντί Λουνατσάρσκι (175)
Φράνζ αντί Φρούνζε (185)
Άρκανγκελσκ αντί Αρχανγκέλσκ (201)
Ντουσάνμπ αντί Ντουσανμπέ (338)
Χάιντμιθ αντί Χίντεμιτ (354)
Γράφω πρώτα το όνομα όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο και μετά το σωστό. Σε παρένθεση ο αριθμός σελίδας.
β) Λάθη σε τυποποιημένες εκφράσεις
Ο υπότιτλός μου είναι μάλλον ανακριβής. Συγκεντρώνω εδώ ορισμένες περιπτώσεις λαθών όπου η γνώση της γλώσσας (αν υποθέσουμε ότι υπάρχει) δεν αρκεί, χρειάζεται και εξοικείωση με το αντικείμενο.
Το ιστορικό "Γράμμα στο Συνέδριο" του Λένιν μεταφράζεται "Γράμμα στο Κονγκρέσο" (σ. 89) λες και ο Βλαδίμηρος απευθύνθηκε στην αμερικάνικη Βουλή! Το Γράμμα στο Συνέδριο ονομάζεται επίσης "Πολιτική διαθήκη" του Λένιν, αλλά αυτό ο αναγνώστης του βιβλίου δεν θα το πληροφορηθεί διότι η μεταφράστρια το βαφτίζει "Πολιτική επιθυμία" (προφανώς μεταφράζοντας το αμερικάνικο Political will).
Ο παλιότερος τίτλος του ΚΚΣΕ ήταν Πανενωσιακό Κομμουνιστικό Κόμμα. Η μεταφράστρια όμως, μεταφράζοντας το αγγλικό All-Union ή κάτι ανάλογο, το βαφτίζει "Κομμουνιστικό Κόμμα όλων των Συνδικάτων" (σ. 255)
Η παιδική οργάνωση της Κομμουνιστικής Νεολαίας λεγόταν Πιονιέροι. Η μεταφράστρια όμως τους θέλει Σκαπανείς (σ. 333).
Ο "μαρξιστικός λενινισμός" είναι βέβαια ο μαρξισμός-λενινισμός.
Και η περίοδος του "στρατιωτικού κομμουνισμού" είναι φυσικά η περίοδος του "πολεμικού κομμουνισμού"
Και καλά ως εδώ, αυτά είναι ας πούμε ειδικώς σοβιετικά και κομμουνιστικά και δεν θα κρεμάσουμε την καλή μεταφράστρια επειδή τα αγνοεί και τα μεταφράζει κατά το δοκούν.
Αγνοεί όμως και τον Εμφύλιο Πόλεμο της Ισπανίας και τον μεταφράζει "Πολιτικό Πόλεμο"; (σ. 334) Και χάθηκε να ανοίξει ένα λεξικό για να δει τι σημαίνει "civil war"?
γ) Λάθη σε τίτλους (έργων κτλ.)
Οι τίτλοι έργων είναι από τις πιο επικίνδυνες μεταφραστικές παγίδες, διότι είναι δύσκολο να ξέρει ο μεταφραστής πώς έχουν αποδοθεί όλοι στα ελληνικά. Και εδώ όμως, μια καλή εγκυκλοπαίδεια βοηθάει πολύ. Στην προκειμένη περίπτωση θα είχε βοηθήσει τη μεταφράστρια να αποδώσει σωστά όλα τα παρακάτω (εκτός από ένα) Έτσι όμως θα είχαμε χάσει μερικά "εκκωφαντικά" μαργαριτάρια -διότι οι "μεταφράσεις" τίτλων είναι πράγματι το Βατερλώ του βιβλίου.
Ας ξεκινήσουμε από τα πταίσματα:
Το μεσημέρι ενός φαύνου (σελ. 130) είναι αυτό που όλοι οι υπόλοιποι γνωρίζουμε σαν Απομεσήμερο ενός φαύνου. Καλά, αυτό είναι απλώς πταίσμα.
Ο Γενικός Επιθεωρητής του Γκόγκολ (σελ. 154), διαβάζουμε, αλλά στα ελληνικά ο τίτλος είναι Ο επιθεωρητής. Κι αυτό όμως πταίσμα είναι.
Αλλά προχωράμε παρακάτω:
Το κλασικό ρώσικο θεατρικό έργο του Γκριμπογιέντωφ (έχει ανεβεί και στην Ελλάδα), "Συμφορά από το πολύ μυαλό", η μεταφράστρια το μασκαρεύει σε "Θρήνος στο πνεύμα" (σελ. 190).
Η μεταφράστρια στη σελ. 157 ανακαλύπτει έργο Εμπιστεύσου τον D.E. Ο αμερικάνικος τίτλος είναι "Trust D.E.", αλλά αυτό είναι μυθιστόρημα του Έρενμπουργκ, και βέβαια η σωστή απόδοσή του είναι "Τραστ Δ.Ε.", μια και μιλάει για τα τραστ, τις κοινοπραξίες επιχειρήσεων, δηλαδή, όχι για κάποιον μυστηριώδη Δ.Ε. που είναι άξιος εμπιστοσύνης!
Και καλά το Δ.Ε. που είναι ένα σχετικά άγνωστο σοβιετικό έργο. Τι να πει όμως κανείς για το τερατώδες "Η κυρία των καμελίων"; (σ. 158) Ο ελληνικός τίτλος βέβαια είναι Η κυρία με τας καμελίας, αλλά και το "καμελίων" είναι εντελώς αχώνευτο. Το γραμματικά σωστό θα ήταν καμελιών.
Η όπερα Γουίλλιαμ Τελ (σ. 220) είναι βεβαίως ο Γουλιέλμος Τέλλος (του Ροσίνι).
Αυτό δεν αφορά τίτλο, αλλά έχει γούστο: Κάποιος σοβιετικός καλλιτέχνης, διαβάζουμε, πήγε στην Αμερική το 1943 όπου στη Νέα Υόρκη εμφανίστηκε μαζί με τον "Μάγιορ Λα Γκουάρντια" (σελ. 191). Φυσικά, εμφανίστηκε μαζί με τον Δήμαρχο (Mayor) Λα Γκουάρντια.
Το περίφημο μουσείο του Λένινγκραντ λέγεται βέβαια Ερμιτάζ, αυτή η ονομασία έχει καθιερωθεί, όχι Ερημητήριο όπως μεταφράζεται (σελ. 183) στο κείμενο, έστω κι αν Ερμιτάζ σημαίνει "ερημητήριο". Αναρωτιέμαι τι θα καταλάβει ο αναγνώστης αν διαβάσει "πήγαμε στο Ερημητήριο να δούμε τα ζωγραφικά έργα". Θα καταλάβει ότι πρόκειται για μουσείο ή θα υποθέσει ότι πρόκειται για την κατοικία κάποιου ερημίτη που γεμίζει με τη ζωγραφική τις ατέλειωτες ώρες της μοναξιάς του;
Και φτάνουμε στα τερατώδη:
Το μυθιστόρημα Πώς δενότανε το ατσάλι ήταν σχετικά γνωστό και στην Ελλάδα τουλάχιστον την εποχή που έγινε η μετάφραση αυτή εδώ. Η μεταφράστρια το αγνοεί και το μεταφράζει (σελ. 159) Πώς ο χάλυβας σκληρύνθηκε!! (Αν είναι ποτέ δυνατόν να υπάρχει τέτοιος τίτλος σε μυθιστόρημα!) Αφήνω που το χαρακτηρίζει "νουβέλα", διότι βέβαια την παρασέρνει το αγγλικό novel. Αλλά novel θα πει μυθιστόρημα, διότι νουβέλα στα ελληνικά είναι ένα πεζό με μέγεθος μικρότερο από μυθιστόρημα και μεγαλύτερο από διήγημα (Πάλι καλά που δεν μετέφραζε από τα γαλλικά η κυρία, να μας το πει ρομάντζο βλέποντας το roman!)
Ίσως το καλύτερο: η γνωστή όπερα Ντάμα Πίκα (σελ. 123), που στα αγγλικά λέγεται Queen of Spades, μεταφράζεται, κρατηθήτε καλά, ... Βασίλισσα των Spades!!!!! Λες και τα Spades είναι κάποιο κράτος (ίσως ένα μικρό νησιωτικό σύμπλεγμα στη Μάγχη, πλάι στο Γκέρνσεϋ).
Η άλλη υποψηφιότητα για το τερατωδέστερο μαργαριτάρι της κατηγορίας αυτής: ο Ήρεμος Ντον, το γνωστό μυθιστόρημα του Σόλοχοφ, ο οποίος επιτέλους έχει πάρει και Νόμπελ και έπρεπε να τον ξέρει η καλή κυρία. Όμως στη σελ. 358, εκτός που τον λέει 'νουβέλα' (διότι, βεβαίως, novel), δίνει τον τίτλο: Ήρεμα ακολουθεί τον Ντον. Πώς στην ευχή της κατέβηκε; Απλό. Ο αγγλικός τίτλος είναι Quiet Flows the Don. Ε, τώρα, Flows και Follows μοιάζουν!
δ) Αγγλισμοί-αμερικανισμοί
Παντού οι νότες στο αμερικάνικο σύστημα. Όπως Σερενάτα στην Α (σελ. 91, έργο του Στραβίνσκι), αντί βεβαίως Σερενάτα σε Λα.
Στη σελ. 114 διαβάζουμε ότι ήταν εύκολο στο Ωδείο να "πάρεις 5 συν (Α συν)" Και καλά το 5+, είναι η ρώσικη βαθμολογική κλίμακα, πρέπει να διατηρηθεί. Η εντός παρενθέσεως αμερικάνικη επεξήγηση που απευθυνόταν στον αμερικάνο αναγνώστη, τόσο ιερή ήταν που έπρεπε να μείνει; Χάθηκε ο κόσμος να γράψει "(άριστα)";
Και βέβαια, το "the MGM movie" στα "ελληνικά" της μεταφράστριας μεταφράζεται: "η MGM ταινία" (λόγω τιμής! σ. 357).
Κάπου (σ. 261) ο συγγραφέας παραθέτει έναν διάλογο στον οποίο χρησιμοποιείται ένα υβριστικό παρατσούκλι για τους εβραίους. Στο αμερικανικό κείμενο, χρησιμοποιείται το kike. Η μεταφράστρια θεωρεί προφανώς ότι πρόκειται για μια φυλή ή ομάδα ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων κι έτσι το αφήνει αμετάφραστο, "Οι kikes πήγαν στην Τασκένδη..." αντί να πει "οι οβριοί", "οι τσιφούτηδες" κάτι τέτοιο.
Η ηρωίδα του Άμλετ, όλοι το ξέρουμε, λέγεται στα ελληνικά Οφηλία. Όλοι; Όχι όλοι. Στη σελ. 167 η μεταφράστρια μας διορθώνει: το "σωστό" είναι Οφήλια.
ε) Άλλα μαργαριτάρια
Το καλύτερο ίσως μαργαριτάρι: ο Σοστακόβιτς λέει ότι όταν συνέθετε κάποια όπερα δούλευε με τους λιμπρετίστες από πρωί-πρωί, όχι με ξενύχτια, γιατί "μας απωθούσε ο τρόπος εργασίας του Μποχεμιάν" (σ. 327). Εμβρόντητος ο αναγνώστης ανακαλύπτει τον ως τώρα άγνωστο, προφανώς αρμενικής καταγωγής, συνθέτη Μποχεμιάν! Όχι βέβαια -απλώς το αγγλικό κείμενο λέει φαντάζομαι κάτι σαν "the Bohemian way of working", παναπεί "ο μποέμικος τρόπος εργασίας"!
Κι αν τα περισσότερα λάθη της μετάφρασης αφορούν τη μεταγραφή ονομάτων, τη μετάφραση τίτλων ή άλλα που μπορεί κανείς να τα βρει ανοίγοντας μιαν εγκυκλοπαίδεια, ας μη νομιστεί ότι η μετάφραση "κατά τα άλλα" είναι καλή. Παραθέτω ένα μόνο παράδειγμα γιατί πρόκειται για λάθος αρκετά διαδεδομένο. Όταν στα αγγλικά κάποιος περιγράφει κάτι που γινόταν κατ' εξακολούθηση στο παρελθόν, χρησιμοποιεί το would. Αυτό το would όμως δεν πρέπει να μεταφράζεται στα ελληνικά με υποθετικό μέλλοντα, αλλά με παρατατικό.
Παράδειγμα από τη σ. 391. "Ο Στάλιν είχε αναμφίβολα την ευθύνη για τα πάντα. Αν διέταζε να γίνει μια ταινία, θα γινόταν. Αν διέταζε να σταματήσει το γύρισμα, θα σταματούσε. ... Αν ο Στάλιν διέταζε μια τελειωμένη ταινία να καταστραφεί, θα καταστρεφόταν." Στα ελληνικά, όλα αυτά τα θα είναι περιττά.
Και ένα ακροτελεύτιο λάθος, στην τελευταία σελίδα του βιβλίου, την 429 (φυσικά έχω παραλείψει εκατοντάδες άλλα), που κι αυτό είναι καθαρά γλωσσικό. Σε μια υποσημείωση, διαβάζουμε ότι ο Χ. και ο Ψ. ήταν "αξιωματούχοι της αστυνομίας, που έφτασαν στον υψηλότερο βαθμό, κάτω απ' τον Νικόλαο Ι." Κάτω; Θα πίστευε κανείς ότι ο Νικόλαος Ι ήταν... αστυνομικός διευθυντής και είχε υπαρχηγούς του τους Χ. και Ψ. Όχι βέβαια, απλώς η καλή κυρία μεταφράζει κατά λέξη το "under Nicholas I". Και βέβαια, αυτό στα ελληνικά, αν δεν θέλεις να πεις "στην εποχή του [τσάρου] Νικολάου του 1ου" θα το πεις "επί τσάρου Νικολάου 1ου", όπως άλλωστε λέμε κι εμείς "διορίστηκε διευθυντής επί Καραμανλή" ή "επί χούντας" και όχι βέβαια "κάτω από τον Καραμανλή"!
Επίλογος; Δεν χρειάζεται. Νομίζω είναι φανερό γιατί προτείνω το βιβλίο αυτό για τον τίτλο της χειρότερης μετάφρασης όλων των εποχών, τόσο κακής που καταντάει αριστουργηματική. Επειδή όμως, ξαναλέω, τίποτα δεν αποκλείει να παρουσιαστεί κάποιο ακόμα χειρότερο δείγμα, ας κρατήσουμε κάποια επιφύλαξη.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)